OTWARTA, BEZPIECZNA I SUWERENNA NAUKA
Otwarta nauka (Open Science) stanowi jeden z kluczowych kierunków rozwoju współczesnego europejskiego systemu badań i innowacji. Jej celem jest zapewnienie powszechnego i niedyskryminacyjnego dostępu do wyników badań naukowych, przy jednoczesnym zachowaniu wysokich standardów rzetelności badań, przejrzystości danych i metodologii oraz odpowiedzialnego zarządzania danymi badawczymi. Model ten wzmacnia wiarygodność i replikowalność badań, umożliwia ponowne wykorzystanie wyników badań oraz zwiększa ich znaczenie dla rozwoju nauki, gospodarki i społeczeństwa.
Do najważniejszych elementów otwartej nauki należą m.in.:
- otwarty dostęp do publikacji naukowych (Open Access)
- otwarte dane badawcze (Open Research Data)
- otwarte metodologie (open methodologies
- otwarty software (open software)
- otwarte recenzje naukowe (Open Peer Review)
- nauka obywatelska (Citizen Science)
- otwarte zasoby edukacyjne (Open Educational Resources)
Rozwój tych praktyk jest wspierany przez polityki Unii Europejskiej rozwijane w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej (European Research Area – ERA), w szczególności Pact for Research and Innovation in Europe oraz ERA Policy Agenda 2022–2024 i 2025–2027, które wyznaczają kierunki transformacji europejskiego systemu nauki w stronę otwartości, współdzielenia wiedzy oraz interoperacyjnych infrastruktur badawczych.
Agenda ta obejmuje również działania realizowane w ramach European Open Science Cloud (EOSC) i pozostaje ściśle powiązana z europejską polityką cyfrową, w tym rozwojem europejskich przestrzeni danych oraz zaawansowanej infrastruktury obliczeniowej, wspierającej badania oparte na danych oraz nowych metodach analitycznych.
W ostatnich latach szczególnego znaczenia nabiera także wykorzystanie sztucznej inteligencji w badaniach naukowych. W odpowiedzi na te wyzwania Komisja Europejska przedstawiła w 2025 r. Europejską Strategię Sztucznej Inteligencji w Nauce, w ramach której rozwijana jest inicjatywa RAISE (Resource for AI Science in Europe). Jej celem jest integracja europejskich zasobów danych, infrastruktury obliczeniowej oraz kompetencji badawczych, umożliwiająca prowadzenie przełomowych badań naukowych z wykorzystaniem zaawansowanych metod analitycznych i sztucznej inteligencji.
Jednocześnie rozwój otwartej nauki w Europie i w Polsce odbywa się z poszanowaniem standardów FAIR i CARE, zasad prawa oraz etyki badań naukowych, a także w kontekście rosnącego znaczenia bezpieczeństwa, ochrony oraz suwerenności danych badawczych w globalnym ekosystemie nauki.